Bericht

'In de wet is nog niet eens nagedacht over mensen die zelf energie opwekken'

Geplaatst op 20 september 2016, 17:21 uur

Gebrek aan goede regels kan de transitie naar duurzame energie frustreren, zegt hoogleraar Saskia Lavrijssen.

Een abstract onderwerp? De oratie van Saskia Lavrijssen ging deze zomer over het ‘waarborgen van de consument in de energietransitie’. Onder de toehoorders in de zaal waren enkele boeren. ‘Over hén gaat het ook’, zegt de hoogleraar. ‘Boeren hebben zonnepanelen op hun daken. Die willen een goede prijs voor hun energie. Uiteindelijk zijn boeren ook gewoon ondernemers.’

Lavrijssen is verbonden aan Tilburg University, als hoogleraar 'economic regulation and market governance of network industries'. Ze waarschuwt voor een mismatch tussen wet en werkelijkheid in de energiemarkt. De huidige energiewet stamt uit de jaren negentig. Toen was liberalisering van de markt het belangrijkste thema. Bedrijven moesten splitsen, de consument kreeg meer keuze. De wet voorzag daarin.
Nu is er een heel andere kanteling. Groen floreert: steeds meer energie komt uit wind en zon. Door decentrale opwekking, wind- en zonnecollectieven en de eerste proeven met huisbatterijen verandert de markt. Alleen sluit de wet daar onvoldoende op aan, zegt Lavrijssen in haar werkkamer.
Gebrek aan goede regels kan de transitie naar duurzame energie frustreren, zegt hoogleraar Saskia Lavrijssen. foto: Verbeeld
De wet gaat nog uit van de traditionele gezagsverhouding tussen de energieproducent — de nu wankelende nutsbedrijven — en netwerkbedrijven enerzijds, en anderzijds de consument, huishoudens die dus in toenemende mate zelf opwekken en gebruiken. In haar oratie sprak Lavrijssen daarbij over ‘prosumenten’. Dat zijn mensen die zonnepanelen hebben of zich hebben verenigd in een windcoöperatie, en de door hen opgewekte energie weer verkopen. ‘In de wet is dat nog een onbekend fenomeen.’
Het gebrek aan regels en wetten kan de transitie uiteindelijk frustreren, zegt de hoogleraar. In de Nederlandse infrastructuur voor gas en elektra zal tot 2050 tussen de € 20 mrd en € 70 mrd moeten worden geïnvesteerd. Als onduidelijk is wat de tarieven zijn voor gas en elektra, en wie waarvoor verantwoordelijk is, kunnen die investeringen worden uitgesteld, waarschuwt Lavrijssen. 'En als er onvoldoende wordt geïnvesteerd, bestaat een reële kans dat de netwerken niet goed kunnen inspelen op duurzame energie.'
Wat moet er concreet gebeuren?
‘Om te beginnen: de energiemarkt en de regelgeving zijn erg ingewikkeld. Er is nieuwe regelgeving nodig op lokaal niveau, voor de mensen die zelf hun energie opwekken en willen gebruiken. Op landelijk niveau ook, en zelfs op Europees niveau. Alles grijpt in elkaar.’
‘Maar je ziet bijvoorbeeld dat gevestigde belangen nu nog worden beschermd door de wet. De rol van de prosument of een ‘smart grid’ (slim netwek, red.), dat zit er nog niet in. De wet moet worden gemaakt op basis van een andere assumptie. Afnemers moeten dezelfde rechten krijgen als energiemaatschappijen.’
Kunt u een voorbeeld geven?
‘Ik kom wel eens bij boeren met zonnepanelen op het dak van hun schuur. Het salderen (de regeling waardoor particulieren hun stroom te allen tijde kunnen terugleveren aan het net, red) mag tot een bepaald bedrag. Van alle energie die daar boven komt, wordt de prijs vastgesteld door een bedrijf. Waarom is dat zo? Die boeren zeiden tegen me: de prijs voor de energie die we terugleveren, die is onvoldoende.’
‘Of neem de aansluitkosten. Of je nu veel of weinig energie gebruikt, de consument betaalt dezelfde aansluitkosten. Daarin is geen, of anders weinig, onderhandelingsruimte. Qua wetgeving gebeurt daar te weinig. Je zult aggregators gaan krijgen. Dat zijn bedrijven die namens een grote groep consumenten handelen. Wat is hun positie? Daar is nu geen regeling voor.’
Moet alles worden vastgelegd? Is dat geen juridisering van de maatschappij?
‘Nee. Energie is gewoon een markt. Daar moeten spelregels voor komen die voor iedereen gelden. Dat heeft niets met juridisering te maken. We moeten niet alles gaan dichttimmeren. Maar we hebben kaderwet nodig met een sterke, deskundige en onafhankelijke markttoezichthouder. Zodat consumenten die ook willen produceren, dat kunnen en weten waar ze aan toe zijn.’
'Zo is het vooral voor degenen die zonnepanelen of een batterij kunnen aanschaffen aantrekkelijk om mee te doen aan vraagsturingsprogramma's (auto's opladen wanneer de stroom goedkoop is, red.). Zij kunnen profiteren van voordelen en lagere netwerkkosten. Dit betekent dat de gemeenschappelijke netwerkkosten moeten worden verdeeld over anderen, die
geen toegang hebben tot vraagsturingsprogramma's. Hierdoor kunnen zij met hogere netwerktarieven worden geconfronteerd. Flexibele netwerktarieven leidt dus ook tot rechtvaardigheidsvragen. Die moeten worden opgelost.'
‘Prosumenten’ zijn mensen die zonnepanelen hebben en de opgewekte energie doorverkopen
U zei dat een ander gebruik van de energienetten ook een andere manier van financiering met zich meebrengt. Hoe bedoelt u?
'Straks worden mensen zelfvoorzienend in hun energie. Dan betalen ze geen netwerk- en aansluittarieven meer. De mensen die wel zijn aangesloten, moeten dan de gemeenschappelijke netwerkkosten betalen. Dat kan leiden tot hogere netwerktarieven. Dat zijn zaken waar nu niet naar wordt gekeken.'
‘Tussen 2003 en 2014 zijn er ruim tachtig rechtszaken gevoerd over tarieven en voorwaarden voor elektriciteit en gas. Dat is allemaal zeer ingewikkeld. Als er nu geen duidelijkheid komt over 'de spelregels' op de energiemarkt, komen er nog meer rechtszaken aan. Dat kost allemaal veel tijd en veel geld.’
In uw oratie bent u kritisch op de Autoriteit Consument en Markt (ACM). Wat doet die verkeerd?
‘Er is veel beleidsvrijheid bij de ACM. Zij zijn vaak terughoudend in de toetsing van investeringsplannen die bepalend zijn voor de hoogte van netwerktarieven. De rechter is ook terughoudend bij het toetsen van de inhoud van besluiten over de regulering van energie. Gevolg is dat er vaak besluiten in stand worden gehouden, terwijl de consument toch veel heeft moeten betalen. De rechter heeft de zaken vaak niet eens goed inhoudelijk bekeken. Dat is een gat in de rechtsbescherming van de consument. En in de legitimiteit van het beleid.'
U pleit, net als de Raad voor de Leefomgeving, voor een ‘klimaatcommissaris’. Waarom?
‘Voor het overzicht. We hebben een instantie nodig die de hele energiemarkt in kaart brengt. Europese en nationale wetgeving, maar ook Europese, nationale en lokale besluitvormingsprocedures. Daar zullen niet de problemen van de individuele energieproducent terecht komen, maar de vertegenwoordigers van kleine afnemers en producenten kunnen er wel worden gehoord. En ook de grote netwerkbedrijven. Want in energie, en vooral in de transitie, houdt alles verband met elkaar.'
'Dus is het goed wanneer er één instantie is die daarop toeziet. Hoe kunnen nationale en lokale procedures worden afgestemd? Wat betekent het wanneer alle windparken straks gaan leveren? Kan de balans van het systeem worden gehandhaafd? Kunnen consumenten hier een rol spelen? Dat zijn vragen waar de commissaris zich over kan buigen. De Europese markt- en klimaatregels, de Nederlandse wetgeving, de ACM die de netbeheerders reguleert: daarover is nu onvoldoende kennis op één niveau. Dat moet de klimaatcommissaris verhelpen.’
Tot slot: u benadrukt dat ‘markt’ en ‘groen’ elkaar niet uitsluiten?
‘Inderdaad. Ik denk dat de liberalisering van de energiemaatschappijen in de jaren negentig misschien werd gezien als neoliberaal. Nu heb je keuzevrijheid, en de opkomst van groen met
toenemend milieubewustzijn. Dus nee, ik denk niet dat we terug moeten willen naar hoe het vroeger was. Hernieuwbare energie past heel goed in de markt.’

Illustration
 
Deel dit: